Kvifor heiter det «grense»?

Standard

Tydinga av grenser er nærmast grenselaus.

Ordet grense er ikkje opphavleg norsk. Vi har importert det frå dansk, som igjen har lånt det frå tysk. Men ordet har heller ikkje funnest i det tyske språket meir enn nokre hundre år – tyskarane har nemleg lånt Grenze frå slavisk. Så ein ting kan vi seie sikkert: Ordet grense kjenner ingen språklege grenser.

Klare kantar

Det slaviske ordet granica går attende til den urslaviske rota *granь, som tyder ‘rand’ eller ‘skarp kant’. Urslavisk er opphavsspråket for alle dei slaviske språka, som til dømes polsk, russisk og tsjekkisk, og det blei tala før 600-talet. Det finst ingen skriftlege kjelder frå urslavisk, men forskarar har rekonstruert delar av språket ved hjelp av ei samanlikning av trekk frå språka ein vil finne opphavet til. Ganske likt den metoden biologar tradisjonelt har nytta om dei skal skildre ein art dei ikkje har fossil etter.

Den urslaviske rota *granь stammar frå den indoeuropeiske rota som tyder ‘skarp kant’ eller ‘ende’. Det er ikkje vanskeleg å sjå overgangen frå dei eldre tydingane ‘rand’, ‘ende’ eller ‘skarp kant’ til den moderne tydinga ‘grense’. Typiske grenser er jo skarpe og klare.

Markagrense

Ordet granica blei lånt inn i det tyske språket på 1200-talet, og etter kvart som det spreidde seg, fortrengte det ordet Mark, som var det opphavlege ordet for ‘grense’. Mark hadde ikkje heilt den same tydinga som Grenze, men blei heller brukt om grenseområde. Grenze stemmer kanskje betre med den moderne oppfatninga av kva ei grense er – ei skarp skilelinje.

Det norske ordet mark tyder i dag berre ‘skog’ eller ‘utmark’, men i eldre norsk var tydinga grenseskog. Islendingane nyttar framleis ordet mark (i forma mörk) om grense. Å trekkje ei grense heiter til dømes «draga mörk». Ein kan spore restar av den gamle tydinga av ordet mark i moderne norsk også: Utmark eller bymark ligg like utanfor gards- eller bygrensa.

Historisk sett blir det Oslo-aktuelle ordet markagrense derfor smør på flesk, om ein vil vere litt vrang.

Denne teksten blei først publisert i Argument 3 2013. 

Reklamer

Legg igjen en kommentar

Fyll inn i feltene under, eller klikk på et ikon for å logge inn:

WordPress.com-logo

Du kommenterer med bruk av din WordPress.com konto. Logg ut /  Endre )

Google+-bilde

Du kommenterer med bruk av din Google+ konto. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer med bruk av din Twitter konto. Logg ut /  Endre )

Facebookbilde

Du kommenterer med bruk av din Facebook konto. Logg ut /  Endre )

w

Kobler til %s